DIIDXAYÉ’ XTI’ DIIDXAZÁ / POEMAS EN ZAPOTECO
LADXIDUÁ NACA’ TI BI’CUNISA
Lo nisa guiigu’ ni naca’ ládilu’
ladxiduá’ naca’ ti bi’cunisa stubi
ni cunuyubi ralidxi lo na’ ne niaa
cadxé ló runi biaani’ xti’ guendaracala´dxi’.
Ra ca cue’ ti’xhilu’ noo ti xho’ zidi,
ti ratadú’ nisa ra nexhe’ xquendalugua.
Doo yu’la’ nisa rirenda lade ca naya’,
rigaana guendalililadxidu’lu’ nagudxa, ricaa bi lii,
nácalu’ bi ni rusibani naa lo guendarioodxisi’ caya’qui’ di.
Sica ca benda cabigueta neza nisa nácalu’ naca’ ca bixiduá,
cunuyúbica guxhegueca cue’ ti’xhilu’, guiní’ca lá huadxí di,
ni mba’ biniti xaniaa guibá’ ni cadi ruchiiña’ gasti laa
ne biluxe guca ti rii dxa’ guendarixubina’ caxii.
MI CORAZÓN ES UNA NUTRIA
En el río ondulante de tu cuerpo
mi corazón es una nutria solitario
que busca su madriguera a tientas
deslumbrado por la luz del deseo.
En tus riberas hay un olor a sal,
un remanso donde flota mi ansiedad.
Hebras de agua se enredan en mis manos,
palpo tu latido húmedo, te respiro,
eres mi bocanada de aire en el silencio que arde.
Peces remontando tu cauce son mis besos,
buscan desatar tu cintura, nombrar la tarde,
que ha perdido su horizonte de cielo impasible
y se ha vuelto un cántaro de caricias derramadas.
LAANU’
Ruualu’ guiidi’ ne ruaa’
chupa siedó’ye’
lo tubi si guibá’.
Xquendaruuyalu’ lo xquendaruuya’
chupa guiigu’ cusulaahuaca
Ndaani’ tubi si guidxiró’.
Lade’ daabi lo ládilu’
chupa ludxi bele caniibica
lo tubi si yaga buu caguí.
Xquendarioodxisilu’ ne xquendarioodxise
chupa ye ba’ cadi cá lá tuuxa lo ca
lo tubi si guendarusiaanda.
NOSOTROS
Tu boca unida a mi boca
dos amaneceres
en un mismo cielo.
Tu mirada en mi mirada
dos ríos desbordados
en una misma ciudad
Mi cuerpo en tu cuerpo
dos hogueras en vaivén
en una misma brasa.
Tu silencio y mi silencio
dos lápidas sin nombres
en un mismo olvido.
GUENDARIDXELA
Rieendaya ra ruaa yoo ga’dxi’ ni nácalu’,
ruxhele’ ne riooa guirá si neza, ra layú yoo
ni candá’ naxhi guixi bigá gasi.
Ruuya’ yaga xquendaruuyalu’
ne raqué rugaanda’ guendaruxidxi ni nea.
Raca ique runi stale guendabiaani’ ruxhague’ xquendarieche’,
ruxhaya lindaa xti’ guendarioodxisilu’ nachucu
ne ridxela lii neza, guidxiró’ diaa ubidxa,
dopa laa ca za ni ruluí’ca caadxi yoo.
Runa’ zitupe’ ridxi du’ xti’ guendarioodxisi
ni cabidxi naa ne ridxi dxaba’ xti ya’qui’,
ruxooñe rudxagaloa’ laa, riguza cue’ ti’xhi’
ra noo xa’na’ guibá’, deche si ca dani huiini’ nápalu’
noo ti nisadó’ bani ne nayasa xnisa, ni cunuyubi lugu’
supi ti ndaa huiini’ yu ni naca’ di.
DESCUBRIMIENTO
Llego a esa puerta oculta que eres,
abro y entro a tus rincones, al patio
oliendo a pasto recién cortado.
Miro el árbol de tu mirada
y allí cuelgo la sonrisa que llevo puesto.
Loco de tanta cordura desato mi júbilo,
derribo la barda de tu breve mutismo
y te encuentro calle, ciudad pintada de sol,
rodeada de nubes que parecen casas.
Escucho a la distancia el rumor del silencio
que me llama con su graznido de cuervo,
corro a su encuentro, doblo la cintura
Del horizonte, detrás de tus colinas
Hay un mar de olas erizadas, ansiosas
De lamer este pedazo de tierra que soy.




